Οι διαδηλώσεις της Πρωτοχρονιάς στο Ιράν ήρθαν στο τέλος μιας χρονιάς που σημαδεύτηκε από πόλεμο, οικονομικές πιέσεις και πολιτική αβεβαιότητα.
Το 2025, το Ισραήλ εξαπέλυσε μια 12ήμερη επίθεση στο Ιράν , δολοφονώντας ανώτερους στρατιωτικούς ηγέτες και στοχεύοντας στρατιωτικές και οικονομικές υποδομές. Την επίθεση ακολούθησαν αμερικανικές επιθέσεις σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις στο Φορντό, το Ισφαχάν και το Νατάνζ .
list of 4 itemslist 1 of 4list 2 of 4list 3 of 4list 4 of 4end of list Καθώς η χρονιά έκλεινε, ξέσπασαν διαμαρτυρίες στην πρωτεύουσα, Τεχεράνη, και σε πόλεις σε όλο το κεντρικό και νοτιοδυτικό Ιράν, ξεκινώντας την τελευταία εβδομάδα του 2025 και συνεχίζοντας τις πρώτες ημέρες του 2026.
Αυτές οι διαμαρτυρίες δεν ήταν πρωτοφανείς. Η ιρανική κοινωνία έχει γίνει μάρτυρας χιλιάδων διαδηλώσεων από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, οι οποίες ποικίλλουν σε κλίμακα και επίπεδα συμμετοχής. Με την πάροδο των ετών, οι παράγοντες που τις προκαλούν ποικίλλουν, από τους περιορισμούς στις κοινωνικές και πολιτικές ελευθερίες έως την επιδείνωση των οικονομικών συνθηκών.
Στο Ιράν, οι επαναλαμβανόμενες διαμαρτυρίες διαμορφώνονται από την αλληλεπίδραση μεταξύ της εσωτερικής πολιτικής, της διακυβέρνησης, της εξωτερικής πολιτικής και του αντίκτυπου των κυρώσεων, οι οποίες επηρεάζουν από κοινού τόσο την εμφάνιση διαφωνίας όσο και την αντίδραση του κράτους σε αυτήν, ιδίως εν μέσω παρατεταμένων κυρώσεων και συνεχιζόμενων εντάσεων με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Οι διαμαρτυρίες που ολοκλήρωσαν το έτος ακολούθησαν μια απεργία εμπόρων και ιδιοκτητών παζαριών λόγω της απότομης μείωσης της αγοραστικής δύναμης. Αυτή η επιταχυνόμενη πτώση οφειλόταν στην αύξηση του πληθωρισμού, η οποία αντικατοπτρίζεται στην πτώση της αξίας του ιρανικού ριάλ, το οποίο έχασε το ισοδύναμο περίπου του 50% της αξίας του, και στην αύξηση της ανεργίας στο 7,5%.
Αυτή δεν ήταν η πρώτη φορά που οικονομικά παράπονα πυροδότησαν αναταραχές. Το 2008, μετά από αύξηση του συντελεστή του φόρου προστιθέμενης αξίας, ξέσπασε το παζάρι σε ένδειξη διαμαρτυρίας, αναγκάζοντας την κυβέρνηση του Προέδρου Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ να υποχωρήσει από την εφαρμογή του μέτρου.
Ακολούθησαν πιο περιορισμένες διαδηλώσεις το 2010, αφότου η κυβέρνηση Αχμαντινετζάντ επιχείρησε να επιβάλει νόμο που αύξανε τον συντελεστή φόρου εισοδήματος στο 70%, προτού υποχωρήσει ξανά υπό λαϊκή πίεση.
Σε όλα τα κινήματα διαμαρτυρίας του Ιράν σε διαφορετικές περιόδους, οι οικονομικές ανησυχίες παρουσιάζονται σταθερά παράλληλα με τα αιτήματα για μεγαλύτερη κοινωνική ελευθερία, συμπεριλαμβανομένης της αντίθεσης στους υποχρεωτικούς νόμους περί χιτζάμπ. Αυτά τα ζητήματα προκάλεσαν εκτεταμένες διαδηλώσεις το 2022, μετά τη δολοφονία της 22χρονης Mahsa Amini ενώ βρισκόταν υπό κράτηση για τον νόμο περί χιτζάμπ, και τις προσπάθειες των αρχών να την κατηγορήσουν για ό,τι συνέβη, γεγονός που τροφοδότησε την οργή του κοινού.
Παρ' όλα αυτά, δεν έχουν πραγματοποιηθεί θεμελιώδεις μεταρρυθμίσεις από διαδοχικές κυβερνήσεις. Ο Πρόεδρος Μοχάμεντ Χαταμί (1997–2005) πρότεινε μια εναλλακτική οικονομική στρατηγική που επικεντρώνεται στη μείωση της εξάρτησης από τα έσοδα από το πετρέλαιο και στην ανάπτυξη μη πετρελαϊκών τομέων για τον μετριασμό των επιπτώσεων των κυρώσεων, οι οποίες συχνά στοχεύουν την πετρελαϊκή βιομηχανία του Ιράν. Ωστόσο, αυτά τα μέτρα δεν απέδωσαν καρπούς, καθώς η πυρηνική κρίση κλιμακώθηκε μετά τη δημοσίευση των πρώτων εικόνων της εγκατάστασης Νατάνζ τον Αύγουστο του 2002, αυξάνοντας την οικονομική πίεση από το εξωτερικό.
Εγγραφείτε στο Al Jazeera
Ειδοποίηση Έκτακτων Ειδήσεων
Από το 2005 έως το 2013, ο Αχμαντινετζάντ ακολούθησε μια λαϊκιστική προσέγγιση, επικεντρωμένη στην αναδιανομή των εσόδων από το πετρέλαιο μέσω του λεγόμενου προγράμματος «από το πετρέλαιο σε μετρητά». Αυτή η στρατηγική απέτυχε, αντιμετωπίζοντας αντίσταση από ισχυρά εγχώρια οικονομικά συμφέροντα και το αυστηρότερο καθεστώς κυρώσεων που επιβλήθηκε από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, βάσει των ψηφισμάτων 1696, 1737, 1747, 1803 και 1929. Αυτά τα μέτρα περιόρισαν το εμπόριο, πάγωσαν χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία και περιόρισαν την πρόσβαση στη διεθνή χρηματοδότηση, βασιζόμενα σε χρόνια μονομερών κυρώσεων των ΗΠΑ που χρονολογούνται από το 1980.
Κακή διακυβέρνηση ή κυρώσεις;
Καθώς οι διαδηλώσεις έχουν επεκταθεί σε έκταση με την πάροδο του χρόνου, ένα διαρκές ερώτημα έχει επανέλθει στην επιφάνεια: Σε ποιο βαθμό οι κυρώσεις εξηγούν την οικονομική κρίση του Ιράν και πού φέρει την ευθύνη η διακυβέρνηση;
Η οικονομία του Ιράν υποφέρει από μακροχρόνια διαρθρωτικά προβλήματα που δεν έχουν αντιμετωπιστεί από το 1980, καθώς οι προτεραιότητες που συνδέονται με την επαναστατική ιδεολογία και το σχετικό κόστος έχουν υπερισχύσει της οικοδόμησης μιας ανθεκτικής κρατικής οικονομίας. Η οικονομική και χρηματοπιστωτική νομοθεσία δεν κατάφερε να συμβαδίσει με τις παγκόσμιες εξελίξεις. Ως αποτέλεσμα, το Ιράν απομονώθηκε ολοένα και περισσότερο από τις διεθνείς αγορές, επιδεινώνοντας τις εσωτερικές κρίσεις και ενισχύοντας τον αντίκτυπο των κυρώσεων σε όλους σχεδόν τους τομείς.
Αυτό εγείρει ένα επίμονο ερώτημα για την πολιτική και οικονομική ελίτ του Ιράν: Γιατί οι διαδοχικές κυβερνήσεις απέτυχαν να προωθήσουν οικονομικές πολιτικές και προγράμματα ικανά να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις των κυρώσεων;
Σε αυτό το πλαίσιο, οι οικονομικές συνεργασίες του Ιράν με την Κίνα, και κυρίως η 25ετής συμφωνία στρατηγικής συνεργασίας – αξίας 400 δισεκατομμυρίων δολαρίων που καλύπτει την ενέργεια, τις τηλεπικοινωνίες, τις μεταφορές και τις υποδομές – δεν έχουν προσφέρει οικονομική σταθερότητα. Ούτε η στρατηγική συνεργασία με τη Ρωσία, που υπογράφηκε στις αρχές του 2025 και αποσκοπούσε στην ενίσχυση της συνεργασίας σε διάστημα δύο δεκαετιών, έχει βελτιώσει την οικονομική κατάσταση του Ιράν.
Μαζί, αυτές οι συνεργασίες δεν έχουν καταφέρει να μετριάσουν τις σκληρές συνέπειες των κυρώσεων που επιβλήθηκαν από τις ΗΠΑ και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η ιρανική κοινή γνώμη, όπως αντικατοπτρίζεται στα συνθήματα διαμαρτυρίας, έχει συνδέσει εδώ και καιρό την εξωτερική πολιτική, ιδίως την εμπλοκή του Ιράν στη Μέση Ανατολή, με την εξάντληση του εθνικού εισοδήματος. Η υποστήριξη του Ιράν σε πληρεξούσιους και ένοπλες ομάδες - συμπεριλαμβανομένων του Λιβάνου, του Ιράκ και της Υεμένης, καθώς και της Παλαιστίνης - αποτελεί εδώ και καιρό μέρος της περιφερειακής στρατηγικής του, αντλώντας χρηματοδότηση, εκπαίδευση και υλικοτεχνική βοήθεια από την Τεχεράνη. Καθώς οι συνθήκες διαβίωσης επιδεινώνονταν, το σύνθημα «Όχι Γάζα ή Λίβανος, ας γίνει η ζωή μου αποδιοπομπαίος τράγος για το Ιράν» ακουγόταν επανειλημμένα, αναδεικνύοντας το ως καθοριστικό χαρακτηριστικό των διαδηλώσεων στα τέλη του 2024.
Ωστόσο, από τις αρχές του 2025, αυτή η σύνδεση έχει γίνει λιγότερο πειστική ως εξήγηση για την οικονομική κρίση του Ιράν. Η ιρανική επιρροή έχει μειωθεί σημαντικά στον Λίβανο, τη Συρία, τη Γάζα και την Υεμένη, αποδυναμώνοντας το επιχείρημα ότι οι περιφερειακές εμπλοκές αποτελούν την κύρια πηγή εξάντλησης των κρατικών πόρων. Αυτή η μετατόπιση έχει φτάσει σε σημείο που ορισμένοι Ιρανοί στρατιωτικοί αξιωματούχοι έχουν απαιτήσει ακόμη και από τη Συρία να αποπληρώσει περίπου 50 δισεκατομμύρια δολάρια σε χρέος προς το Ιράν - ένας ισχυρισμός που απορρίφθηκε από μέλη της νέας προσωρινής κυβέρνησης της Συρίας, καθώς προετοιμάζουν ένα νομοσχέδιο αποζημίωσης κατά της Τεχεράνης για το κόστος της υποστήριξής της προς το καθεστώς κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, αντί να αποδεχτούν την αποπληρωμή.
Για πρώτη φορά, ο Ανώτατος Ηγέτης Αλί Χαμενεΐ και ο Πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν παραδέχτηκαν δημόσια ότι η ευθύνη για την οικονομική κατάσταση του Ιράν δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στις κυρώσεις. Αυτή η παραδοχή υπογράμμισε τη συνεχιζόμενη κεντρική θέση των αποτυχιών διακυβέρνησης και διευκρίνισε πώς η ηγεσία ερμηνεύει τις διαμαρτυρίες που ακολούθησαν τις ισραηλινές και αμερικανικές επιθέσεις το καλοκαίρι του 2025.
Αποκλίνουσες αφηγήσεις και οι κίνδυνοι που ελλοχεύουν
Η ηγεσία του Ιράν προωθεί τώρα δύο αντικρουόμενες αφηγήσεις για να εξηγήσει τις διαδηλώσεις. Η πρώτη, την οποία διατυπώνουν ο ανώτατος ηγέτης και ο πρόεδρος, επικεντρώνεται σε αποτυχίες στην οικονομική διακυβέρνηση και αναγνωρίζει ότι οι κυρώσεις από μόνες τους δεν μπορούν να εξηγήσουν το βάθος της κρίσης. Η δεύτερη, την οποία προωθεί το κατεστημένο ασφαλείας, συνεχίζει να δίνει έμφαση στον ρόλο εξωτερικών παραγόντων στην υποκίνηση αναταραχών και στη στόχευση του καθεστώτος.
Αυτή η απόκλιση δημιουργεί σύγχυση εντός των κρατικών θεσμών, καθώς η αφήγηση περί ασφάλειας παρουσιάζει έμμεσα τις διαδηλώσεις ως υπαρξιακή απειλή. Με αυτόν τον τρόπο, βαθαίνει τις κοινωνικές εντάσεις και διευρύνει το χάσμα μεταξύ του καθεστώτος και της κοινωνίας.
Ιστορικά, οι ανησυχίες για την επιβίωση του καθεστώτος έχουν ενισχύσει τη θέση του κατεστημένου ασφαλείας στην αντιμετώπιση των διαμαρτυριών. Σήμερα, ωστόσο, ένα μεταβαλλόμενο εσωτερικό και περιφερειακό πλαίσιο ασκεί πίεση τόσο στους πολιτικούς όσο και στους θεσμούς ασφαλείας να αντιδράσουν διαφορετικά, εάν θέλουμε να διασφαλιστεί η επιβίωση του πολιτικού συστήματος.
Ταυτόχρονα, η αυτοπεποίθηση και η στρατιωτική ικανότητα που αισθάνεται το Ισραήλ, σε συνδυασμό με αυτό που οι Ιρανοί ηγέτες αντιλαμβάνονται ως απεριόριστη υποστήριξη των ΗΠΑ, έχει επιτρέψει στους ισραηλινούς υπεύθυνους λήψης αποφάσεων να σκεφτούν σοβαρά έναν νέο πόλεμο κατά του Ιράν. Το Ισραήλ έχει ουσιαστικά ξεκινήσει μια δεύτερη στρατιωτική επιχείρηση μέσω μιας σαφούς αφήγησης ότι δεν θα επιτρέψει στο Ιράν να εμπλουτίσει ουράνιο καθόλου και ότι το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα θα πρέπει να διαλυθεί ακριβώς όπως διαλυθηκε το πυρηνικό πρόγραμμα της Λιβύης το 2003. Μια τέτοια σύγκρουση θα είχε ως στόχο να καταστήσει το καθεστώς εύθραυστο, πολιτικά, οικονομικά και από άποψη ασφάλειας.
Αυτή η προοπτική έχει εντείνει την εσωτερική αντιπαράθεση του Ιράν με την κοινωνία του, αυξάνοντας την πιθανότητα μια παρατεταμένη κατάσταση σύγκρουσης να οδηγήσει τελικά σε αλλαγή καθεστώτος, έστω και μόνο με την πάροδο του χρόνου, με τον δεδηλωμένο στόχο της εξουδετέρωσης αυτού που το Ισραήλ θεωρεί ως «ιρανική απειλή» μια για πάντα.
Οι απόψεις που εκφράζονται σε αυτό το άρθρο είναι προσωπικές του συγγραφέα και δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα τη συντακτική θέση του Al Jazeera.
9 oC
